Trong sử nước ta, cách-mệnh Tây-sơn có đặc-điểm này: từ một loạn địa-phương mà lần lần kéo sụp ba triều-đại. Không những lúc ban đầu là nguyên-nhân làm yếu chính-quyền chúa Nguyễn, biến thành cái mồi như quân Trịnh vào Phú-xuân; mà gián-tiếp làm yếu binh-lực Trịnh bởi khuyếch-trương địa-bàn chiếm đóng. Nhờ đó, chỉ một cuộc hành quân mà NGUYỄN HUỆ đã bứt hết chế-độ để vương ở Bắc. Những chính-biên nối tiếp sau, tuy có làm nảy ra hai mầm: vua Chiêu-thống và chúa Yên-dô, nhưng đó là hơi tàn không thể nhóm lên được.
Đồ biểu đối chiếu lịch xưa và công lịch
Đọc cổ-sử Á-đông mỗi lúc gặp một thời-nhật ghi bằng can chi, sử-gia cần đổi ra thời-nhật theo một lịch trường biên như lịch Tây-phương, để tiện so sánh thứ-tự trước sau. Vốn có nhiều phép đối chiếu các lịch đã được lập ra, nhưng phần lớn hoặc khối-lượng to hoặc đơn-giản nhưng phải tính thêm khá phiền-phức.
Tôi cũng đã đặt riêng một vài phương pháp đổi lịch để tự dùng trong khi nghiên-cứu Trung-sử và Việt-sử. Trong năm 1943, tôi đã lần lượt, trong Báo Khoa-học xuất-bản ở Hà-nội, trưng bày những mục:
Đổi năm âm-lịch và dương-lịch (số 18, tháng 4, trang 77-82).
Đổi ngày Tây-lịch và Can-chi (số 19, tháng 7, trang 249-252; và số 10, tháng 8, trang 292-299).
Trải một phần tư thế-kỉ, chiến-tranh dày xéo đất nước ta, đã tiêu-hủy hầu hết thư tịch trong nước. Ngày nay, muốn tìm lại những số báo ấy, không phải dễ. Những phương-pháp của tôi đã lập thành cũng dễ bị mai một. Vậy nên tôi xin đem tái-bản nó lại trong Tập-san Sử-Địa này, họa may có giúp ích một phần nào cho các nhà sử-học.