Tập san Sử Địa số 21-22 (1971), số 25 (1973). Độ dài 94 trang.
Bài viết ở số 25 còn chưa xong và dự định đăng tiếp ở các số sau thì đến số 29 (1975) Tập san dừng xuất bản. Các số ở giữa 27-28 là đặc san về 300 năm ngưng chiến Nam Bắc phân tranh thời Trình Nguyện; số 29 (số cuối cùng) là đặc san về Trường Sa.
Trong sử nước ta, cách-mệnh Tây-sơn có đặc-điểm này: từ một loạn địa-phương mà lần lần kéo sụp ba triều-đại. Không những lúc ban đầu là nguyên-nhân làm yếu chính-quyền chúa Nguyễn, biến thành cái mồi như quân Trịnh vào Phú-xuân; mà gián-tiếp làm yếu binh-lực Trịnh bởi khuyếch-trương địa-bàn chiếm đóng. Nhờ đó, chỉ một cuộc hành quân mà NGUYỄN HUỆ đã bứt hết chế-độ để vương ở Bắc. Những chính-biên nối tiếp sau, tuy có làm nảy ra hai mầm: vua Chiêu-thống và chúa Yên-dô, nhưng đó là hơi tàn không thể nhóm lên được.
Tuy vậy, chế-độ vua chúa đã ăn sâu vào trong trí những si-phu và quân-nhân. Trước lúc mất, nó còn quần-quại chống chói được một kì. Các sử sách, kí tải đương thời hoặc đầu đời Nguyễn có ghi lại những biến-cố ấy. Hoặc chép vào chính-sử như Sử kỉ tục biên (SKTB), Lịch triều tạp kỉ (LTTK); hoặc chép vào dã-sử như Lê quí kỉ sự (LQKS), Lê triều dã-sử (LTDS); hoặc chép thành tiểu-sử những nhân-vật quan-trọng như trong Lê mạt tiết nghĩa lục (LMTNL), Nghệ-an kỉ (NAK) và Nhất thống chỉ các tỉnh, hoặc là kề rất tưởng-tận với những chi-tiết vụn-vật tả tâm-lí, dẫn lời, tự sự, hầu như tiểu-thuyết-hóa, như trong Hoàng Lê nhất thống chỉ (HLNTC) của văn-phái họ NGÔ ở xã Tả Thanh-oai bảy hồi đầu; Ngô Thì-Du: bảy hồi sau — theo Ngô gia thể phả – Hồi cuối là hồi thứ 15¹ theo bản viết của họ Ngô, có lẽ tác-giả là Ngô Thì-Thiên, mà nhóm Trần Văn-Giáp mách rằng đã dự soạn HLNTC – Xem Lược truyện các tác gia Việt-nam); 20 Bùi Dương-Lịch tác-giả NAK và LTDS, và 30 Nguyễn Thu hoặc Bảo tác-giả LQKS. Đối với các tài-liệu ấy, ta phải so-sánh cân nhắc may ra mới tìm được những sử-kiện hoàn-toàn tin được. Còn những điểm khác, nếu không tìm thấy lí-do gì đích-xác để bác nó thì mình cũng phải tạm tin, vì kích-bác là tỏ thái-độ chủ-quan. Ngoài các tác-phẩm trên, tôi đã từng xét một tập văn mà tác-giả cũng là một kẻ đương thời đã dự vào một phần trong tấn tuồng chống đáng Tây-sơn: ấy là tập Lữ trung ngâm soạn bởi LÊ HUY DAO (có tên Huy Vi). Đặc điểm là văn viết phần quan trọng văn viết bằng nôm, lối ngâm nghĩa là song thất lục bát. Lại xen một số thư, hiệp, văn tế lẫn nôm và Hán. Nội-dung khá sơ sài nhưng liên-quan đến việc hai vị vua Lê chúa Trịnh cuối cùng chống với đảng Tây-sơn. Riêng đối với chúa Yên-đô Trịnh Bồng, có chép những tiểu-tiết mà không đâu có. Muốn giới-thiệu tập văn ấy, tôi nhân-tiện xét lại các sách đã kể trên, để nhắc lại đoạn sử này một cách chính-xác hơn trước, về mặt biến-cố và nhất là về mặt thời-điểm.